چهارشنبه, 01 خرداد 1398

پردیس توسعه صنایع بالادستی نفت

مدل‌سازي سه‌بعدي سيستم‌هاي نفتي در خليج فارس و درياي عمان (طرح مرواريد خليج فارس)

مرواريد خليج فارس، بزرگ‌ترين طرح پژوهشي كشور است كه از نظر وسعت، ابعاد مطالعه و اهميت منطقه در دنيا بي‌نظير است و نماد بارز خودباوري در صنعت نفت جمهوري اسلامي ايران محسوب مي‌شود. هدف از اجراي اين طرح، توليد و يك‌پارچه‌سازي اطلاعات زمين‌شناسي، ژئوفيزيك، پتروفيزيك و تهيه مدل سه‌بعدي توليد، مهاجرت و انباشت هيدروكربن با استفاده از نرم‌افزارهاي پيشرفته دنيا به منظور شناسايي و كشف ساختمان‌ها و مخازن بالقوه نفت و گاز است كه در نهايت مي‌تواند موجبات رونق اقتصادي كشور را فراهم آورد.

از ديگر اهداف حياتي اين طرح، امكان‌پذير شدن اجراي پروژه‌هاي مشابه است، به طوري‌كه با تجارب و دانش فني ايجادشده، دست‌يابي به انجام مدل‌سازي ساير حوضه‌هاي رسوبي ايران زمين شامل زاگرس (دزفول فروافتاده)، ايران مركزي، طبس، كپه داغ، البرز مركزي و دشت مغان ميسر خواهد بود. از بانك اطلاعاتي و تجربه به‌دست‌آمده در اين طرح، به راحتي مي‌توان نمونه‌هاي مشابه اين پروژه را در داخل و خارج كشور انجام داد و نسبت به صادرات خدمات علمي و فني-تخصصي و مشاوره‌اي و آزمايشگاهي اقدام كرد.

متقاضي اين طرح، شركت نفت فلات قاره ايران و مجري آن، پژوهشگاه صنعت نفت است كه در مدت سه سال اجرا خواهد شد. با توجه به اهميت استراتژيك منطقه خليج فارس و درياي عمان، در ذيل به معرفي بيش‌تر اين منطقه پرداخته شده است.

مشخصات جغرافيايي خليج فارس

خليج فارس، عنواني است كه امروزه به پيوستگاه و ته‌آب اروندرود در خرمشهر و بصره تا راس مسندام در شمال عمان اطلاق مي‌شود. خليج فارس در اواسط دوره سوم زمين‌شناسي (حدود 30 ميليون سال قبل)، در اثر گسترش دهانه شكاف درياي عمان به‌وجود آمده و از پديده‌هاي دوران سوم زمين‌شناسي است كه در حال حاضر 226 هزار كيلومتر مربع وسعت دارد. درازاي كرانه خليج فارس از دهانه فاو تا بندر عباس، يك‌هزار و 375 كيلومتر و ميانگين ژرفاي آن، 30 متر است. اين پديده طبيعي، 0.62 درصد از آب‌هاي سطح كره زمين را در بر مي‌گيرد كه البته در ابتدا، وسعت آن بيش‌تر از دو برابر مساحت فعلي بوده است. اين پهنه آبي، قديمي‌ترين دريايي است كه بشر آن را مي‌شناخته است و گاهواره تمدن جهان و از اولين زيستگاه‌هاي بشر محسوب مي‌شود. ساكنان اين دريا، كشتي را اختراع و خاور و باختر را به هم پيوند داده‌اند. در جغرافياي قديم، درياي پارس يكي از بزرگ‌ترين دريا‌ها و از چهار درياي شناخته‌شده بود. ميادين نفتي خليج فارس، مهم‌ترين منابع نفتي دنيا هستند. ميادين نفتي سروش، بهرگانسر، سيري، نوروز و لاوان و ميدان گازي پارس جنوبي از مهم‌ترين ميادين هيدروکربني ايران هستند. خليج فارس با 226 هزار كيلومتر مربع وسعت، داراي 715 ميليارد بشكه ذخيره نفت (57 درصد از كل ذخاير نفت جهان) و 2462 تريليون فوت مكعب گاز (45 درصد از كل ذخاير گاز جهان) است كه از دوره هخامنشيان تا امروز، همواره اهميت استراتژيك داشته و به‌ويژه در دوره جنگ جهاني دوم و در دوره جنگ سرد، بر اهميت و شهرت جهاني آن افزوده شد. با پيروزي انقلاب اسلامي ايران و بر هم خوردن معادلات جهاني و بروز سه جنگ موسوم به جنگ‌هاي سه‌گانه خليج فارس و با توجه به اهميت اقتصادي و جهانگردي كه كشورهاي حاشيه آن پيدا كرده‌اند، اهميت خليج فارس و توجه جهانيان به آن، اين منطقه را به مشهورترين نقطه جغرافيايي تبديل كرده است. علي‌رغم فراز و نشيب‌هاي مختلف تاريخي، هنوز هم ايران مهم‌ترين كشور منطقه است كه قسمت اعظم خليج فارس را تحت حاكميت دارد. خليج فارس گرم‌ترين پهنه آبي دنياست؛ عريض‌ترين بخش آن 180 مايل و عميق‌ترين نقطه آن 93 متر در 15 كيلومتري تنب بزرگ، و ژرفاي كم‌عمق‌ترين بخش خليج فارس در غرب آن، بين 10 تا 30 متر است. عمق كم خليج فارس باعث شده است كه خشكي به طور مرتب به درون دريا پيش‌روي كند.

در عين شوري زياد آب، 200 چشمه آب شيرين در كف و 25 چشمه كاملا شيرين در سواحل اين خليج جريان دارد كه همگي از كوه‌هاي زاگرس يا پارس سرچشمه مي‌گيرند، اروند، كارون، دياله، زاب، جراحي، مند، دالكي و ميناب، بزرگ‌ترين و پرآب‌ترين رودهايي هستند كه به خليج فارس مي‌ريزند. گرماي هوا گاهي در تابستان 50 درجه و برودت آن در زمستان تا 3 درجه گزارش شده است. خليج فارس از نظر منابع طبيعي از غني‌ترين پهنه‌هاي آبي جهان است. نفت، گاز، فسفات، گوگرد، مرواريد، مرجان، انواع ماهي‌ها و ميگو از جمله ثروت‌هاي خليج فارس است. بنادر دوبي، شارجه، ابوظبي، كويت، بحرين، دوحه، كيش، بندرعباس، خرمشهر و بصره، خليج فارس را به قطب اقتصادي و توريستي جهان تبديل كرده است. خليج فارس از نظر ژئوپليتيك، استراتژيك، نظامي و نيز از جنبه‌هاي تاريخي و فرهنگي، يك پهنه آبي مهم و منحصربه‌فرد در جهان محسوب مي‌شود. كشفيات باستان‌شناسي سال‌هاي اخير در دو سوي سواحل فارسي و عربي خليج فارس ثابت مي‌كند كه اين پهنه آبي، يكي از مهم‌ترين و شايد اولين مركز سكونت انسان‌ها است و گهواره و مرکز تبادل تمدن‌هاي زيادي مانند ايلامي، سومري، آکدي، آشوري، بابلي، مادي، پارسي، يوناني، اسلامي و... بوده است.

زمين‌شناسی خليج هميشگی فارس

زمين‌شناسان معتقدند كه در حدود پانصد هزار سال پيش، صورت اوليه خليج فارس در كنار دشت‌هاي جنوبي ايران تشكيل شد و با مرور زمان، بر اثر تغيير و تحول در ساختار دروني و بيروني زمين، شكل ثابت كنوني خود را يافت. خليج فارس در اواسط دوره سوم زمين‌شناسي (حدود 30 ميليون سال قبل) در اثر گسترش دهانه شكاف درياي عمان به‌وجود آمده و از پديده‌هاي دوران سوم زمين‌شناسي است. جزاير خليج فارس دنباله ارتفاعات زاگرس است كه به دريا كشيده شده و قسمت‌هاي مرتفع آن از آب بيرون آمده و به جز قشم، كيش، لاوان و هندورابي، جزاير استان غالبا به صورت گنبدهاي نمكي هستند. اين جزاير مجموعه‌اي از سنگ‌هاي ماگمايي رسوبي و دگرگوني بوده كه توسط توده‌هاي نمك حين بالا آمدن به سطح زمين رسيده‌اند. بر پايه نقشه‌هاي تكتونيك، خليج فارس جزء كانون‌هاي زلزله‌خيز ايران است. دانشنامه بريتانيكا در اين خصوص نوشته است: «آخرين حركتي كه خليج فارس در معرض آن قرار داشته و دارد، بالا آمدن تدريجي است. زلزله در خليج فارس، متواتر و گاهي بسيار شديد است.»

 

 جغرافياي ديرينه منطقه خليج فارس در دوره‌هاي مختلف زمين‌شناسي

 

 دوره پرمين دوره ترياس دوره ژوراسيك دوره كرتاسه دوران سوم


 به‌طوري‌كه در نقشه هم‌ضخامت دوره پرمين ديده مي‌شود، ضخامت طبقات دولوميتي و آهكي پرمين بنام سازند دالان («خوف» در عربستان) بين 1000 تا 2000 پا متغير است. بيش‌ترين ضخامت اين پديده در تنگه هرمز و ناحيه قشم و در حدود قطر و بحرين، بين 1000 تا 1500 پا است. تغييرات ضخامت پرمين به‌علت رسوبات كم‌عمق پلاتفورمي، خيلي كم است و سازند دالان در دوره پرمين در درياي كم‌عمق به‌صورت سنگ آهكي و دولوميتي رسوب كرده است.


در نواحي قشم و شمال بندرعباس، پايين‌رفتگي ادامه داشته و حداكثر ضخامت رسوبات ترياس در شمال اين بندر ديده مي‌شود. در ناحيه قطر به‌طرف شمال و ناحيه شيراز، ضخامت كمتري از ترياس وجود دارد. حركات قاره‌اي و حركات نمكي از ترياس شروع شده است.


در دوره ژوراسيك، حركات قاره‌اي و حركات نمكي باعث بالا آمدن منطقه فارس شد. در دوره ژوراسيك، ضخامت كمتري در ناحيه خليج فارس رسوب كرده است، ولي در مناطق كويت و شمال عربستان، در اثرپايين‌رفتگي، بيش‌ترين ضخامت رسوبات ژوراسيك (حدود 4000 پا) ديده مي‌شود.


در اين دوره، در اثر حركات قاره‌اي و نمكي، نواحي دالان، بوشهر، كنگان بحرين، قطر و قوار بالا آمده و كم‌ترين ضخامت دوره كرتاسه در اين نواحي ديده مي‌شود. بر عكس، در نواحي سروستان، شيراز، دزفول و لرستان در شمال و ناحيه هرمز و عمان در جنوب شرقي خليج فارس فرونشست پيدا كرده و ضخامت حداكثر كرتاسه بيش از 8000 پا رسوب كرده است. اولين بالا‌زدگي كوه‌هاي گنبد نمكي در كرتاسه ظاهر شده و از دانه‌هاي سازند هرمز در سنگ‌هاي كرتاسه ديده شده است.


در دوران سنوزوئيك، برعكس دروه كرتاسه، نواحي دالان، بوشهر و كنگان پايين رفته و رسوبات دوران سوم (با بيش از 12000 پا ضخامت) در اين نواحي رسوب كرده است. در قسمت جنوبي خليج فارس (عربستان، قطر و بحرين) و در شمال آن يعني نواحي شيراز، سروستان، دزفول و لرستان ضخامت كمتري در دوران سوم رسوب كرده است. به‌طور كلي در تمام دوره‌ها از پرمين تا اوايل ميوسن، درياي كم‌عمق در تمام منطقه خليج فارس وجود داشته است. در اواسط ميوسن، دريا پس‌روي كرده و كم‌كم رسوبات تبخيري نمك و گچ سازند گچساران و سپس رسوبات دريايي كم‌عمق و قاره‌اي آغاجاري رسوب كرده‌اند.

 

 

برنامه اجرائي طرح مرواريد

استفاده از تمامي ظرفيت‌هاي داخل و خارج كشور شامل شركت‌هاي خصوصي، مراكز تحقيقاتي و دانشگاه‌هاي معتبر، ايجاد بانك اطلاعاتي متمركز، شبكه‌سازي و ايجاد اشتغال براي نخبگان كشور،مديريت يك‌پارچه علمي، توانمند‌سازي نيروي انساني در قالب آموزش و انتقال تكنولوژي، ايجاد هم‌افزايي به‌منظور توليد علم و دانش فني و رسوب آن در دل صنعت نفت، از ويژگي‌هاي بارز اين طرح پژوهشي بزرگ است.

علاوه بر پژوهشگاه، شركت‌هاي ژئوفيزيك دانا، شلمبرژر، پتروسار، دانشگاه AGH لهستان و مشاوران علمي (اساتيد و كارشناسان ايراني دانشگاه‌ها و مراكز پژوهشي داخل و خارج از كشور) در اجراي اين طرح كلان همكاري دارند.

 

 ويژگي‌هاي مهم طرح مرواريد خليج فارس


همه مراحل ايجاد بانك اطلاعاتي جامع كليه چاه‌ها و ميادين، روي چاه‌هاي منتخب و توسط كارشناسان پژوهشگاه صنعت نفت انجام مي‌شود. از جمله اين مراحل مي‌توان به طبقه‌بندي و تفكيك اطلاعات زمين‌شناسي، پتروفيزيك، ژئوفيزيك و مهندسي نفت موجود در خليج فارس و درياي عمان و نمونه‌برداري بيش از 1729 نمونه سنگ، نفت و گاز از ميادين و چاه‌هاي منتخب و آناليزهاي آزمايشگاهي سوكسله و كروماتوگرافي ستوني، جداسازي فسيل‌هاي كنودونت و كاني آپاتيت از نمونه‌هاي سنگ، اندازه‌گيري خواص فيزيكي نفت‌هاي ميادين، بررسي و مرور اطلاعات ژئوفيزيكي 195 چاه منتخب شامل 150 هزار كيلومتر داده‌هاي لرزه‌اي دوبعدي، تعبير و تفسير لرزه‌اي و مطالعات لرزه‌اي معكوس و مدل‌سازي يك‌بعدي اشاره كرد.

گفتني است، ‌بخشي از خدمات مربوط به آناليزهاي ژئوشيميايي و مطالعات ژئوفيزيكي و مدل‌سازي دو و سه‌بعدي، توسط پيمانكار خارجي و با همكاري و نظارت عاليه پژوهشگاه صنعت نفت صورت مي‌گيرد.


با نظارت ناظران محترم پروژه، نتايج هر يك از مراحل اجرايي طرح تحليل خواهد شد، به طوري كه در پايان طرح، نتايج داراي صحت و دقت خوبي خواهند بود.

 


ناظران شركت نفت فلات قاره (مديريت طرح‌هاي اكتشافي) از شروع پروژه بر چگونگي اجراي پروژه نظارت كامل دارند.


از ويژگي‌هاي بارز طرح مرواريد، استفاده از تكنيك‌ها و نرم‌افزارهاي پيشرفته از جمله نرم‌افزارهاي پترومد، تميس و نظاير آن‌ها در اين وسعت عظيم در سطح جهان است كه در نوع خود بي‌نظير يا كم‌نظير به شمار مي‌رود.

 تكميل و انجام مطالعات توسط متخصصان داخلي كيفيت مطلوب مطالعات انجام‌شده همراه بودن نظارت بر مطالعات حين انجام كار در متن قرارداد كم‌نظير بودن در سطح جهان

<بازگشت به طرح های شاخص

خبرنامه

خبرهای هفتگی ما را تنها با وارد كردن ايميل خود دريافت كنيد